Advies 2018-15

Vraag

Een sollicitant vraagt de CKA of de aspirant werkgever hem bij een aanstellingskeuring voor een functie als complexbeveiliger mag laten testen op drugsgebruik. Zo ja, moet dit van tevoren worden gemeld?

Antwoord

De CKA beantwoordt de  vragen als volgt.

Wanneer mag de bedrijfsarts vragen naar medicijn-, alcohol- en drugsgebruik?

Medicijn-, alcohol- en drugsgebruik kan een bezwaar zijn in functies waarbij de concentratie van de medewerker van belang is en kan dus als bijzondere eis op het punt van medische geschiktheid worden aangemerkt. Vragen in het kader van aanstellingskeuringen dienen altijd relevant te zijn voor de functie, een relatie te hebben met een bijzondere functie-eis en op basis daarvan het gedefinieerde risico ook daadwerkelijk op te sporen. Zo zijn algemene vragenlijsten waarin b.v. naar medicijn-, alcohol- en drugsgebruik wordt gevraagd geen valide onderzoeksinstrumenten, omdat zij niet specifiek zijn gericht op de bijzondere eisen op het punt van medische geschiktheid welke worden gesteld aan de vervulling van de functie en de daarbij behorende taken.

Bij een aanstellingskeuring en het beoordelen van specifieke functie-eisen zal een arbodienst onderzoeken of beoordelen of er valide medische onderzoeksmethoden beschikbaar zijn om daarmee de geschiktheid vast te stellen. Voor alle medische keuringen gelden daarbij de vereisten van noodzaak, proportionaliteit en subsidiariteit. Bloedonderzoek zal alleen voor zeer bijzondere functies kunnen worden overwogen. Een bloedonderzoek kan naar het oordeel van de CKA al snel disproportioneel zijn voor b.v. een complexbeveiliger in het gevangeniswezen. Een gerichte anamnese lijkt in dit geval voldoende, maar er moet nog worden bezien of dit een valide medische onderzoeksmethode is.

 Moet de sollicitant altijd vragen over medicijn-, alcohol- en drugsgebruik beantwoorden?

De sollicitant moet tijdens de aanstellingskeuring de relevante vragen naar waarheid beantwoorden. Gebeurt dat niet, dan heeft de betrokkene in het geval van arbeidsongeschiktheid wegens een ziekte die met die informatie verband houdt, mogelijk geen recht op loon (artikel 7:629, lid 3, onder a van het BW).

 De sollicitant is echter niet verplicht vragen te beantwoorden over of deel te nemen aan onderzoeken naar medicijn-, alcohol- en drugsgebruik, indien die geen betrekking hebben op de bijzondere functie-eisen op het punt van medische geschiktheid of onevenredige inbreuk maken op zijn persoonlijke levenssfeer. De sollicitant kan dan zijn zwijgrecht inroepen.  Een bedrijfsarts mag namelijk geen algemene vragen naar de gezondheidstoestand van een sollicitant stellen. Algemene gezondheidsvragen zijn niet relevant ter bepaling van de geschiktheid. Door het stellen van algemene vragen maakt de bedrijfsarts onevenredige inbreuk op de persoonlijke levenssfeer.

Als de sollicitant twijfelt of dergelijke vragen gesteld mogen worden, kan hij de bedrijfsarts vragen om een toelichting op:

  • het doel van de keuring;
  • de bijzondere functie-eisen op het punt van medische geschiktheid in relatie tot dergelijke vragen of onderzoeken;
  • de bescherming van zijn persoonlijke levenssfeer.

De bedrijfsarts moet dan ingaan op de vragen van de sollicitant.

Welke mededelingsplicht heeft de sollicitant?

Naast het verbod op het stellen van gezondheidsvragen door de (aspirant)werkgever en het zwijgrecht bij ongeoorloofde vragen, geldt er ook een mededelingsplicht voor de sollicitant. Dit geldt ook indien een aanstellingskeuring geen onderdeel uitmaakt van de sollicitatieprocedure. De sollicitant mag namelijk niet zwijgen over medische kwesties waarvan hij wist of had moeten begrijpen dat deze hem ongeschikt maken voor de functie waarnaar hij solliciteert.

 Indien de ziekte of beperking geen directe belemmering vormt voor het uitoefenen van de betreffende functie, dan hoeft de sollicitant daar geen mededeling over te doen. Niet elke medische aandoening maakt een werknemer ongeschikt voor de functie. Het moet leiden tot objectief niet (meer) kunnen functioneren. Zolang medicijn-, alcohol- en drugsgebruik geen belemmering vormen voor de uitoefening van de betreffende functie, hoeft de sollicitant dit niet te melden tijdens een sollicitatieprocedure.

 Welke informatie moet de werkgever aan de sollicitant vooraf verstrekken?

De aspirant werkgever heeft op grond van de Wet op de medische keuringen de plicht om tijdig voor aanvang van de keuring de sollicitant op begrijpelijke wijze schriftelijk informatie te geven over het doel, de vragen en de onderzoeken bij de aanstellingskeuring. Als een onderzoek naar medicijn-, alcohol- en drugsgebruik onderdeel uitmaakt van de aanstellingskeuring moet dit vooraf aan de sollicitant worden meegedeeld. Ook is de werkgever verplicht om informatie te geven over de rechten van de sollicitant bij de keuring: het recht op herkeuring en het recht om een klacht over de aanstellingskeuring in te dienen bij de CKA. Daarnaast is ook de keurend arts verplicht na te gaan of de te keuren sollicitant alle vereiste informatie heeft ontvangen en begrepen. Mocht de sollicitant concrete vragen hebben waarop precies wordt gekeurd, dan kan hij deze vragen voorafgaand aan de keuring aan de keurend arts stellen. De keuringsarts dient de keuringseisen toe te lichten.

 Zijn er alternatieven voor onderzoek naar medicijn-, alcohol- en drugsgebruik?

De CKA is van mening dat de met medicijn-, alcohol- en drugsgebruik gepaard gaande gevaren voor de goede uitoefening van een functie doorgaans om gerichte (preventieve) ARBO-maatregelen vragen. In een functie als complexbeveiliger is het cruciaal dat er voortdurende aandacht is voor dergelijke risico’s en die aandacht niet beperkt blijft tot een momentopname (moment van de keuring). Daarnaast biedt een adequaat systeem, dat medewerkers de mogelijkheid geeft om (mogelijke) belemmeringen voor hun inzetbaarheid te melden en dat voorziet in alternatieven voor de inzet van dergelijke medewerkers, een alternatief voor onderzoek naar medicijn-, alcohol- en drugsgebruik. Daarbij hoort dan ook het geven van voorlichting aan medewerkers over situaties waarin vanwege de risico’s niet mag worden gewerkt.

Ook kunnen medewerkers gebruik maken van het Arbeidsgezondheidskundig spreekuur van de bedrijfsarts en een risico-inschatting laten maken van de medische omstandigheden in een specifieke beroepssituatie.